چهارشنبه ۶ مرداد ۱۴۰۰  
۱۸ ذیحجه ۱۴۴۲  
Wednesday 28 Jul 2021  
۱۴۰۰/۳/۳    ۰:۲۹     بازدید:۲۰۳       کد مطلب:۲۹۹۳۶          ارسال این مطلب به دیگران

یادداشت » یادداشت
گزارش تفصیلی از مدخل "اخلاق انتخابات" در دانشنامه اخلاق کاربردی علی باقری فر
دانشنامة اخلاق کاربردی مجموعه‌ای چهار جلدی است که به همّت آقای دکتر احمد حسین شریفی و همکاران تهیه و در سال ۱۳۹۶ از سوی انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی -قدس سره الشریف- به چاپ رسیده است. فصل نهم از جلد چهارم این دانشنامه با عنوان «اخلاق انتخابات» محصول تحقیقات جناب حجت‌الاسلام دکتر محمدتقی اسلامی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی است. نویسنده در این مدخل که محصول تحقیقات فراوان در حوزة اخلاق انتخابات است، تلاش دارد آسیب‌ها و رذایل اخلاقی ناظر به انتخابات را در پنج حیطه (مجریان، ناظران، رسانه‌ها و شخصیت‌ها و نهادهای فرهنگی، داوطلبان و نامزدها و هواداران و حیطة انتخاب‌کنندگان) به‌طور مشخص و شفاف بیان کند. وی در ادامه با استناد به منابع و متون دینی، چهارده اصل اخلاقی حاکم بر انتخابات و هم‌چنین آیین‌نامه‌های رفتاری حاکم بر انتخابات را به تفصیل بیان کرده است. 
دانشنامة اخلاق کاربردی مجموعه‌ای چهار جلدی است که به همّت آقای دکتر احمد حسین شریفی و همکاران تهیه و در سال 1396 از سوی انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی -قدس سره الشریف- به چاپ رسیده است.
فصل نهم از جلد چهارم این دانشنامه با عنوان «اخلاق انتخابات» محصول تحقیقات جناب حجت‌الاسلام دکتر محمدتقی اسلامی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی است. نویسنده در این مدخل که محصول تحقیقات فراوان در حوزة اخلاق انتخابات است، تلاش دارد آسیب‌ها و رذایل اخلاقی ناظر به انتخابات را در پنج حیطه (مجریان، ناظران، رسانه‌ها و شخصیت‌ها و نهادهای فرهنگی، داوطلبان و نامزدها و هواداران و حیطة انتخاب‌کنندگان) به‌طور مشخص و شفاف بیان کند. وی در ادامه با استناد به منابع و متون دینی، چهارده اصل اخلاقی حاکم بر انتخابات و هم‌چنین آیین‌نامه‌های رفتاری حاکم بر انتخابات را به تفصیل بیان کرده است. 
نویسنده پس از بیان کلیات بحث، با تعریف مسئله اخلاق در فرآیند انتخابات و معرفی همه عناصر و ارکان دخیل در این فرآیند، ابتدا فهرستی از مسائل و معضلات واقعی اخلاقی در این عرصه ارائه کرده، سپس با تبیین زمینه‌ها و بسترهای بروز هریک از این آسیب‌ها شیوه برون‌رفت از آن‌ها را نشان می‌دهد. به نظر ایشان برون‌رفت از آسیب اخلاقی و حل پایدار معضل و مسئلة اخلاقی علاوه بر حذف ریشه‌ها و بسترها، مستلزم آگاهی از پربسامدترین ارزش‌های اخلاقی و آیین‌های رفتاری در حوزة مورد بحث است.
نگارنده، ذیل معناشناسی اخلاق و انتخابات می‌نویسد: امروزه انتخابات تنها در عرصه‌های سیاسی و حکومتی مطرح نیست، بلکه در عرصه‌های صنفی و اقتصادی نیز در سطح انجمن‌ها، سندیکاها و گروه‌های شغلی گوناگون وجود دارد و به تبع آن، مسائل و مباحث حقوقی و اخلاقی پدیدار گشته است. لیکن دامنة بحث ما در این‌جا محدود به انتخابات سیاسی است؛ گو این‌که انتخابات سیاسی شامل عرصه‌های خرد و کلان سیاست در جامعه می‌شود، ولی ما در این مجال بر عرصة کلان سیاسی که عرصة حاکمیت سیاسی است، متمرکز می‌شویم و تنها به بررسی، تبیین و تحلیل اخلاقیات در این عرصه می‌پردازیم که انتخابات نمایندگان مجالس قانون‌گذاری و خبرگان، ریاست جمهوری و حتی انتخابات مربوط به تعیین نوع حکومت را دربر می‌گیرد.
رویکرد ما به اخلاق انتخابات، رویکردی وطنی و بومی است. دلیل این نکته آن است که بسترهای تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و بوم‌شناختی در ترسیم محتوای مسائل اخلاقی، نقش تعیین‌کننده دارند و این بسترها در همة جوامع و ملت‌ها یکسان نیستند.
هرچند به دلیل اشتراک مفهوم انتخابات و یکسانی بسیاری از جزئیات اجرائی و عملیاتی آن در میان همة جوامع و ملل دنیا، هنجارهای اخلاقی عام و مشترکی نیز قابل شناسایی و توصیه است. از این منظر مقاله حاضر از نگاهی مقایسه‌ای به منشورهای اخلاقی سایر کشورها فارغ نیست.
از نظر نویسندة مدخلِ «اخلاق و انتخابات»، انتخابات از یک سو به ادوار زمانی متفاوتی که به لحاظ اخلاق‌پژوهی قابل توجه است تقسیم می‌شود؛ به‌طوری‌که برای هر یک از دوره‌های زمانی پیش از انتخابات، هنگام انتخابات و پس از انتخابات، ارزش‌ها و ضد ارزش‌های اخلاقی خاصی را می‌توان در نظر گرفت.
 تحلیل انتخابات از جهت دیگر نیز دارای اهمیت اخلاق‌پژوهی است و آن ارکان مؤثر در رویداد انتخابات است؛ ارکانی مثل مردم، نامزد‌ها، احزاب و مجریان که هر کدام آسیب‌ها و بایسته‌های اخلاقی ویژه‌ای دارند. با این وصف، انتخابات از دو جهتِ «ادوار» و «ارکان» قابل تجزیه و تحلیل است.
اخلاق با نگاه کاربردی، در مرحلة نخست به آسیب‌های اخلاقی و ارزش‌های اخلاقی مربوط به حوزة مورد بحث تحلیل می‌شود و در مرحلة بعد، تحت نام کدهای رفتاری به رفتارهایی جزئی تجزیه می‌شود که مصادیق و نمونه‌های متناظر با هر ارزش اخلاقی است. و از آن‌جا که هدف از پژوهش اخلاقی در امر انتخابات، گذر به وضعیت مطلوب‌تر اخلاقی در رویداد انتخابات است، توجه به ریشه‌های آسیب‌های اخلاقی و از بین بردن آن‌ها لازم و ضروری است. در نتیجه، اخلاق به چهار لایة «آسیب‌ها»، «ریشه‌های آن‌ها»، «ارزش‌ها» و «کد‌های رفتاری» تحلیل می‌شود. 
آسیب‌ها و بداخلاقی‌های انتخاباتی
در این‌جا مروری خواهیم داشت به مواردی از آسیب‌ها و بداخلاقی‌هایی که در انتخابات مختلف سیاسی امکان و مجال بروز می‌یابند. محتمل‌الوقوع بودن این آسیب‌ها در نتیجة یک تحقیق میدانی گسترده در مصاحبه با صاحب‌نظران علمی در حوزه‌های اخلاق، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، و حقوق و نیز با نظرسنجی از مدیران سیاسی و شخصیت‌های اجرایی سابقه‌دار در امر انتخابات مورد تأیید و تأکید قرار گرفته است. 
یک. در حیطة مجریان 
أ.  وزارت کشور و بازوهای اجرایی آن (بخشداری‌ها، فرمانداری‌ها و استانداری‌ها و سایر سازمان‌های دولتی و متصدیان اخذ رأی):
1.    اعمال سلیقه‌های شخصی، جناحی و یا حزبی در امر اجرائی انتخابات؛
2.    اظهار و یا اعلان تفاسیر سلیقه‌ای از قوانین و مقررات انتخابات؛
3.    جهت‌گیری‌های سیاسی به نفع گروه‌ها یا نامزدهای خاص؛
4.    برچسب‌زنی و به حاشیه راندن نیروهای فعال در عرصة انتخابات؛
5.    وارد کردن نیروهای مسلح در عرصة انتخابات برای تلاش در جهت پیروزی یک جریان یا حزب سیاسی؛
6.    استفاده از رانت قدرت و امکانات عمومی برای پیروزی یا شکست یک جریان یا حزب سیاسی؛
7.    تقلب و دست‌کاری در نتیجة انتخابات، به انگیزه‌های مختلف، حتی دینی و ملی؛
8.    اعمال تغییرات در نقشة جغرافیای سیاسی بخش‌ها و شهرستان‌ها با جهت‌گیری‌ها و اهداف انتخاباتی؛
9.    عزل و نصب‌های جهت‌دار مسئولان شهر و استان در آستانة انتخابات؛
10.    اعمال فشار مستقیم یا غیرمستقیم بر بخش‌های مختلف اداری و وابسته به ادارات برای حمایت از نامزد یا جریان خاص انتخاباتی. 
ب. سایر مسئولان 
1.    خروج اطلاعات سازمان‌های دولتی از قبیل سازمان بازرسی کشور در مورد عملکرد نامزدها و داوطلبان؛
2.    دعوت فشرده و گسترده از نامزدها و نمایندگان براي سخنرانی و شرکت در جلسات در ماه‌های آخر منتهی به انتخابات؛ 
3.    مداخله غیرقانونی برخی از اعضای شورای شهر و روستا و برخی از مقامات در روند کار مجریان و ناظران انتخابات؛
4.    تهدید به حذف خدمات یارانه‌ایِ ارگان‌های خیریه در صورت عدم حمایت از نامزدهای خاص؛
5.    حمایت مسئولان ادارات از نامزدهای خاص و در نتیجه فراگیر شدن تلقی کاندیداهای دولتی و حمایت نظام سیاسی از برخی نامزدها؛ 
6.    تطمیع، تهدید و مأخوذ به حیا کردن برخی از نامزدها براي انصراف و کناره‌گیری به نفع دیگری؛
7.    هدایت کم‌سوادان و بی‌سوادان به سمت نامزدهای خاص. 
ج. نیروهای نظامی و انتظامی
1.    واسطه‌گری برای انجام اعمال خلاف قانون از قبیل ممهور نشدن شناسنامة افراد و یا گرفتن رأی بدون شناسنامه یا از افرادی که فاقد حق رأی هستند؛
2.    ورود فرماندهان و مقامات نظامی در جناح‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌های حزبی و گروهی و یا اعلان موضع و اظهار نظر تبلیغاتی له یا علیه برخی نامزدها؛
3.    اعمال خشونت یا تهدید یا ارعاب نامزدها یا طرفداران آن‌ها؛
4.    برخورد گزینشی با قانون‌گریزان و قانون‌شکنان. 
دو. در حیطة ناظران
شورای نگهبان قانون اساسی و بازوهای نظارتی آن (ستاد مرکزی نظارت و بازرسی و ستادهای نظارتی در استان‌ها) و نیز مجلس شورای اسلامی در انتخابات شوراها:
1.    غلبة نگرش عاطفی در رد یا تأیید صلاحیت‌ها؛
2.    عدم ارائة مستندات قانونی به داوطلبان ردِّ صلاحیت شده؛
3.    عدم تفکیک اخلاق حرفه‌ای و شغلی از علایق حزبی و گروهی در کار فعالان عرصه‌های بازرسی و نظارت؛
4.    واگذاری گردآوری اطلاعات داوطلبان به افراد یا گروه‌های آموزش ندیده در تحقیقات محلی؛
5.    رد صلاحیت داوطلبان با اتکا به گزارش‌ها و مستنداتی که از غیرمجاری قانونی رسیده است؛
6.    بهره‌گیری از ابهام قانون در تأیید یا رد صلاحیت‌ها؛
7.    امتناع از اعزام ناظران و بازرسان به تعداد لازم در شعبه‌های اخذ رأی.
قوة قضائیه و بازوهای کشف و تشخیص صلاحیت‌ها (وزارت اطلاعات، دادستانی، اداره ثبت و مرکز اسناد ملی):
1.    اتخاذ رویه‌های سلیقه‌ای و غیرقانونی و سهل‌انگاری در تهیه و بررسی اسناد مربوط به صلاحیت‌ها؛
2.    برخورد نکردنِ قاطع و به موقع با متخلفان و برهم‌زنندگان نظم جلسات ستادها و سخنرانی‌ها؛
3.    عدم به کارگیری نیروهای مجرّب و آموزش دیده مخصوص مواجهه و کشف و برخورد با تخلفات انتخاباتی با توجه به مدت محدود رسیدگی به تخلفات در عرصة انتخابات. 
سه. در حیطة رسانه‌ها،‌ شخصیت‌ها و نهادهای فرهنگی
رسانه‌های عمومی (رسانه‌هایی که وابسته به بودجة عمومی و بیت‌المال هستند؛ اعم از رسانة ملی و مطبوعات و شرکت مخابرات)
1.    تبلیغات زود هنگام به نفع نامزد یا جریان یا حزب خاص؛
2.    تبعیض میان رقبای انتخاباتی در فراهم‌سازی زمینه‌های شناسایی یا تبلیغ آنان؛
3.    استفاده از شبکة تلفن همراه برای تبلیغات جانب‌دارانة انتخاباتی.
 رسانه‌های وابسته به احزاب و بخش خصوصی:
1.    تخریب یا شایعه‌سازی و نشر اکاذیب  برضد احزاب یا نامزدهای رقیب؛
2.    انتشار مطالب توهین‌آمیز علیه نظام، شخصیت‌های ارشد نظام و یا دولت‌مردان؛
3.    تبلیغ و جانب‌داری افراطی از حزب و جریان متبوع به بهای نادیده گرفتن برتری‌ها و شایستگی‌های احزاب و جریان‌های رقیب؛
4.    انتشار مطالب دلسرد کننده و یا وحدت‌شکن دربارة انتخابات.
نخبگان و شخصیت‌های تأثیرگذار روحانی و غیرروحانی (اساتید دانشگاه ، هنرمندان و چهره‌های ورزشی) و نیز نهادهای فرهنگی ـ تبلیغی رسمی (‌از قبیل جامعة مدرسین حوزه، ‌سازمان تبلیغات و دفتر تبلیغات اسلامی):
1.    غلبة حب و بغض‌های سیاسی بر دیدن حقایق انتخاباتی؛
2.    ابراز رفتارهای دون شأن اجتماعی و علمی برای پیروزی یا شکست یک جریان انتخاباتی؛
3.    اظهار نظرهای بی‌دقت و بدون مطالعه دربارة احزاب، جریان‌های سیاسی و یا نامزد‌های انتخاباتی؛
4.    موضع‌گیری های وحدت‌شکن و ناامید کننده دربارة انتخابات یا رقبای انتخاباتی؛
5.    بی‌توجهی به ارزش‌های دینی و اجتماعی در بیانیه‌ها و سخنرانی‌ها و موضع‌گیری‌ها؛
6.    موضع‌گيري‌های تنش‌ساز و آشوب‌آفرین مقامات رسمی محلی مانند ائمه جمعه. 
چهار. در حیطة داوطلبان و نامزدها و هواداران آن‌ها:
1.    اقدام به ثبت‌نام با انگیزه‌های مادی، هواپرستانه و با اطلاع از وجود داوطلبان شایسته‌تر؛
2.    فریب‌کاری و دروغ‌گویی و دادن وعده‌های گزاف و غیرقابل تحقق و بالا بردن توقعات مردمی به منظور جلب آراء بیشتر؛
3.    ترجیح منافع شخصی و گروهی بر مصالح عمومی و ملی؛
4.    نادیده گرفتن منافع و امنیت ملی در فعالیت‌های انتخاباتی؛
5.    زیر سؤال بردن اصول و ارزش‌های اساسی نظام اسلامی؛ مانند اسلامیت، جمهوریت، استقلال، آزادی و عدالت؛
6.    تردیدافکنی دربارة دست‌آوردهای نظام اسلامی و نادیده گرفتن خدمات و زحمات دولت‌های جمهوری اسلامی برای جلب آراء مردم؛
7.    افشای اسرار نظام و انتشار اطلاعات طبقه‌بندی شده و محرمانه؛
8.    جنجال‌آفرینی و زیر سؤال بردن ارکان نظام و یا تخریب روند انتخابات در صورت رد صلاحیت شدن؛
9.    رکون به بیگانگان و رسانه‌های معاند نظام اسلامی برای پیشبرد اهداف انتخاباتی؛
10.    وام‌دار شدن به صاحبان زر و زور برای پیروزی در انتخابات؛
11.    تخریب، تهمت، ‌اهانت و بی‌احترامی نسبت به احزاب، جریان‌ها و نامزدهای رقیب و طرفداران آن‌ها؛
12.    ارسال پيامک‌های خلاف واقع در کناره‌گيري بعضی از نامزدها در روزها و ساعت‌های آخر که امکان جبران آن نیست؛
13.    ایجاد ممانعت و اخلال در روند کار برخی ستادها و نامزدها توسط عوامل دیگر نامزدها و گروه‌های فشار؛
14.    ایجاد آشوب عمومی و صدمه زدن به اماکن و وسایل نقلیة عمومی یا امکانات مربوط به دیگر نامزدها؛
15.    چاپ و توزیع شناسنامه جعلی در شعبه‌های اخذ رأی؛
16.    انجام تبلیغات در زمان‌ها یا مکان‌های غیرقانونی؛
17.    طرح مسائل شخصی و خانوادگی نامزدها در قالب تبلیغات در سایت‌ها و شب‌نامه‌ها؛
18.    استفاده خلاف قانون و اخلاق از رسانه‌های مجازی در جهت تخریب نامزدها و فضای انتخابات و کارگزاران آن؛
19.    پخش اطلاعیه‌ها با اسم کانون‌ها و بخش‌ها و گروه‌های فاقد هویت یا بدون هماهنگی قانونی؛
20.    خرید اقلام سرمایه‌ای براي هیئات، مساجد، حسینیه‌ها و مراکز عام‌المنفعه در آستانة انتخابات (ریاکاری)؛
21.    توزیع رایگان مصالح ساختمانی در میان مردم و مراکز عام‌المنفعه (ریا کاری)؛
22.    حضور گسترده و جهت‌دار برخی نامزدها در صدا و سیما در اشکال مختلف در ایام نزدیک به انتخابات؛
23.    عزل غیرموجه و بی‌دلیل مسئولان طرفدار نامزدها و نمایندگان پیشین از سوی نامزد یا جریان پیروز پس از موفقیت در انتخابات؛
24.    خرید رأی؛
25.    تحریک قومیت‌ها و دامن زدن به اختلافات یا حساسیت‌های قومی و مذهبی و نقض وحدت ملی برای کسب آراء بیشتر؛
26.    عدم رضایت از انتخاب مردم و اعتراض غیرقانونی به نتیجة انتخابات در صورت شکست؛
27.    نادیده گرفتن حقوق و مطالبات طرفداران نامزدهای رقیب در صورت پیروزی؛
28.    همکاری و همراهی نکردن با جریان پیروز انتخابات در به دست‌گیری آرام و صحیح قدرت؛
29.    زمینه‌سازی برای ماندن در قدرت و حذف کامل جریان‌های رقیب سیاسی از صحنة انتخابات آینده به بهای نادیده گرفتن حقوق و مطالبات مشروع ملت؛
30.    بزرگ‌نمایی و گزافه‌گویی دربارة برنامه‌های پیشنهادی؛
31.    ایجاد تقابل میان گروه‌ها و جناح‌های سیاسی؛
32.    اسراف و ریخت‌وپاش‌های غیرضروری در تبلیغات؛
33.    ایجاد آلودگی‌های بصری در محیط زیست و نصب آگهی‌های تبلیغاتی در حریم املاک شخصی. 
پنج. در حیطة انتخاب‌کنندگان (مردم):
1.    رأی دادن غیرمتعهدانه و بدون کسب آگاهی دقیق از انتخاب شوندگان و شایستگی‌های احزاب و گروه‌های سیاسی کشور؛
2.    غلبة تمایلات احساسی و بی‌توجهی به لزوم انتخاب اصلح با عنایت به مصالح دینی و ملی؛
3.    فروش رأی و عدم رعایت قانون در رأی دادن؛
4.    بی‌احترامی به نامزدهای رقیب و یا طرفداران آن‌ها.
ریشه‌یابی بداخلاقی‌های انتخاباتی
مظاهر منفی که در عرصة انتخابات بروز می‌یابند طیف وسیعی را شامل می‌شوند که هم از جهت ماهیت و هم از جهت آثار و هم از حیث منشأ و عوامل ایجاد، گاه تفاوت‌هایی اساسی با یکدیگر دارند.
از حیث نوع و ماهیت، برخی از مواردی که به عنوان آسیب در فرآیند انتخابات شناسایی می‌شوند، مصادیقی هستند که هم‌اینک در قوانین موضوعه کشور ممنوع و جرم تلقی می‌شوند و بر این اساس، ضمانت اجراهای کیفری نیز در مورد آن‌ها وجود دارد که در این قبیل موارد باید تأمل کرد: چرا با وجود جرم‌انگاری و پیش‌بینی کیفر، باز شاهد وقوع این‌گونه تخلفات هستیم و چگونه می‌توان با ترویج اخلاقیات درصد وقوع این موارد را کاهش داد؟ برخی موارد در قوانین کشور حکم معین دارند، ولی با ابهام‌ها و نارسایی‌های مختلف روبه‌رو هستند که همین امر جای تعبیر و تفسیرهای مختلف را نیز باز می‌گذارد.
برخی از آسیب‌های شناسایی شده در بستر روابط اجتماعی ناسالم انجام می‌پذیرد، بدون این‌که در قوانین و مقررات کشور ممنوعیتی متوجه آن‌ها باشد. به علاوه در مورد این‌که ظاهر رفتار ارتکابی از حیث اخلاقی، قبیح است یا خیر نیز تردید وجود دارد؛ مثلاً شرکت در جلسه ختم و شادی مردم و استفاده تبلیغی پس از آن به نفع خود، یا شرکت در مراسم مذهبی نهادهای مربوط و مطرح کردن خود و امثال آن، مواردی هستند که نظام حقوقی در این زمینه بایدها و نبایدهایی ندارد و به عرف و مناسبات اجتماعی مردم با یکدیگر واگذار شده است. نحوة نفوذ اخلاقیات در این موارد نیز قطعاً تفاوت‌هایی با طیف قبلی دارد.
برخی موارد آسیب‌ها اگرچه در نظام حقوقی تعیین تکلیف نشده‌اند، ولی در نظام اخلاقی در همان نگاه اول تکلیف‌شان روشن است؛ مثلاً بهره‌مندی ابزاری از خانم‌ها متناسب با جوِّ محیط‌های مذهبی و یا بالعکس و با پوشش‌های خاصِ مورد نیاز، یا پخش دروغ‌های مختلف و ... که در این موارد، نوع اثرگذاری موازین اخلاقی در روند انتخابات ملاحظات خاص خود را دارد.
هر یک از انواع عناوین آسیب‌های شناسایی شده، خود مصادیق متعدد و اَشکال مختلفی دارد که اگر قرار باشد با لحاظ همة مصادیق جزئی در نظر گرفته شوند فروع زیادی پیدا می‌کنند. درعین‌حال، از جهت جوهرة غیراخلاقی نهفته در آسیب‌ها می‌توان گزاره‌های زیر را یادآور شد:
    تعداد بسیاری از آسیب‌ها مبتنی بر عدم رعایت صداقت و راست‌گویی و با توسل به دروغ بروز یافته‌اند؛
    شمار بسیاری از آسیب‌ها، سوءاستفاده از اعتماد مردم است یا سوءاستفاده از امکانات و منابع مالی در اختیار عموم، یا بهره‌برداری سوء از قدرت سیاسی که متعلق به مردم است؛
    تعداد زیادی از عناوین آسیب‌ها مبتنی بر منافع مادی و به‌کارگیری پول و توان اقتصادی و بهره‌برداری سوء از نیازهای مردم یا بهره‌مندی از اشتهای سیری‌ناپذیر و ضعف شخصیتی برخی افراد است؛
    در برخی موارد، حیله‌گری و تزویر، جوهرة بداخلاقی‌های شناسایی شده است؛
    در برخی موارد، بهره‌برداری از تعلقات قومی و قبیله‌ای و احساسات و عواطف مردمی، ریشة آسیب‌های شناسایی شده را شکل می‌دهد؛
    در بسیاری موارد، هتک حیثیت و آبرو و شئونات دیگران محور بداخلاقی بوده است؛
    در برخی موارد، غلوّ و مبالغه، بستر اقدام آسیب‌رسان در فرآیند انتخابات است؛
    خودرأیی و خودمحوری و تفسیر به رأی در بسیاری موارد برجسته است؛
    عدم تفاهم و رقابت‌های منفی بین افراد در جایگاه‌های مختلف، پایة برخی دیگر از آسیب‌هاست؛
    اسراف و تبذیر در پاره‌ای از عناوین آسیب‌ها محسوس است؛
    بی‌توجهی به نظارت خداوند سبحان و دستورهای دینی در اکثر موارد وجود دارد.
در یک نگاه علت‌شناسانه به مجموعة آسیب‌ها، برخی معلول ساختارهای اقتصادی، سیاسی، حقوقی، فرهنگی و حتی نحوة تعامل بین‌المللی هستند، برخی ریشة هنجاری دارند و در حیطة هنجارهای حقوقی یا اجتماعی باید مورد کالبدشکافی قرار گیرند و برخی منشأ رفتاری دارند؛ بدین‌معنا که بدرفتاری فاعل و کارگزار مربوطه باعث شده که چنین مواردی بروز یابند. مواردی نیز منشأ چندگانه دارند؛ بدین‌معنا که به همه یا بخشی از علت‌های اشاره شده مربوط می‌شوند. برای اثربخشی نگرش اخلاق‌گرا در فرآیند انتخابات لازم است به این تنوع در علت‌یابی نیز توجه شود.
از یاد نباید برد که اگرچه در خیلی از موارد، بداخلاقی از ناحیة شهروندان عادی در فرآیند انتخابات صورت می‌گیرد، ولی رفتارهای خلاف اخلاق صاحب‌منصبان نیز شایستة توجه جدی است و چه‌بسا اهمیت و اثرگذاری رفتارهای صاحب‌منصبان به مراتب بیشتر و تخریب‌کننده‌تر از شهروندان عادی باشد. بر همین اساس، به طور قاطع می‌توان اعلام کرد که تا مراکز مختلف رسمی تقیّد بیشتری به رعایت اخلاق و حقوق مردم و قوانین کشور از خود نشان ندهند نمی‌توان از مردم عادی انتظار داشت که اخلاقی عمل کنند و به سوی رفتارهای خلاف، میل نکنند.
برای رفع بسیاری از آسیب‌های انتخاباتی لازم است فرهنگ عمومی جامعه ارتقا یابد و با روش‌های آموزشی و فرهنگی زمینه‌ای فراهم شود که شهروندان، حاضر به انجام رفتارهای خلاف نشوند و خلاف‌کاران تحت نظارت عمومی مردم و سرزنش آن‌ها از کار خود پشیمان شده، دیگر به سمت آن نروند. 
رشد آسیب‌های انتخاباتی که ریشه در فرهنگ رفتاری حاکم بر جامعه دارد زنگ خطری برای متولیان امور فرهنگی جامعه نیز می‌تواند به حساب آید تا بررسی کنند که چرا رذیلت‌های اخلاقی بر رفتار بسیاری از ما حاکم شده است و غالباً نیز این خلاف‌ها را توجیه می‌کنیم.
برخی از آسیب‌های انتخاباتی صرفاً محدود به یک مرحله از فرآیند انتخابات است؛ ولی بسیاری از آن‌ها در کل فرآیند انتخابات جریان داشته و تأثیرگذار هستند که توجه به این مهم در برنامه‌ریزی‌های مربوط به رفع بداخلاقی‌ها ضروری است.
برخی آسیب‌های انتخاباتی فردی هستند و کمتر شکل سازمان‌یافته و نهادینه دارند، ولی بسیاری از آسیب‌های انتخاباتی شکل سازمان‌یافته و گروهی پیدا کرده که بالتبع، شناسایی مصادیق و روش‌های این دسته از بداخلاقی‌ها سخت‌تر و چگونگی رفع و برخورد با آن‌ها مشکل‌تر خواهد بود.
از آسیب‌شناسی انجام شده می‌توان به شکل واقعی‌تر و مطمئن‌تری به اصول اخلاقی مورد نیاز دست یافت؛ مثلاً وقتی در موارد متعدد، سست شدن اعتقادات دینی و رعایت موازین مربوطه دیده می‌شود یا عدم صداقت و راستی، یک آسیب موجود شناخته شده است باید برای ارتقای دینداری و معنویت و تحکیم صداقت و راستی تلاش جدی انجام شود؛ یا وقتی موارد مختلفی از رفتارها به عدم پاسخ‌گویی مربوط می‌شوند لازم است برای تحکیم این اصل برنامه‌ریزی شود، هم‌چنین است مواردی که ناشی از بی‌توجهی به همبستگی ملی یا کرامت انسانی یا پاک دستی و پرهیزکاری مالی و اقتصادی هستند که در هر مورد برای تحکیم اصول و ارزش‌های کلی یاد شده باید تدابیر لازم اندیشیده شود.
منبع: حیات معنوی /سال سوم /شماره هفتم بهار 1400


:
نظرات بازدیدکنندگان

نظر شما درباره این مطلب

     
جدیدترین

حقوق اقلیت ها در اسلام

مسئولیت های اجرایی زنان از منظر فقه

دشواره اصلاح طلبی

امیرالمومنین (ع) و رویا رویی با چالش ورشکستگی در سرمایه اجتماعی (بخش دوم)

امیرالمومنین (ع) و رویا رویی با چالش ورشکستگی در سرمایه اجتماعی (بخش اول)

نهج البلاغه کتاب تراز شیعه

راهبرد صلح از منظر قرآن کریم

تحلیلی از ولایت پیامبر (ص) در قرآن کریم

میثاق های پیامبرانه

علل سقوط حکومت ها در قرآن

پر بازدید

نگاهی به کتاب «خداباوری و دانشمندان غربی معاصر» نوشته دکتر مهدی گلشنی

تاریخمندی در نصوص دینی

سکولاریسم و سکولاریزاسیون

وسواس، از دو نگاه فقهی و روانشناختی

سیزدهمین نشست علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

مهجوریت قرآن در جاهایی‌که باید شکوفاتر باشد، بیشتر است

خشونت در دین و سیاست

مطهری وضرورت اصلاحات درحوزه فقاهت وروحانیت

انصاف و ادب گفت و گو در قرآن