دوشنبه ۷ مهر ۱۳۹۹  
۱۰ صفر ۱۴۴۲  
Monday 28 Sep 2020  
۱۳۹۸/۱۱/۲    ۱۹:۳۱     بازدید:۲۳۳       کد مطلب:۲۶۷۷۴          ارسال این مطلب به دیگران

دین و دولت » یادداشت
ما و میراث روشنفکری بازرگان سیدعلی میرموسوی
بر پایه طبقه بندی های رایج از جریان های فکری، بی تردید بازرگان در زمره روشنفکران جای می گیرد. او هم بر اساس تعریف عام گرامشی و هم بر اساس تعریف خاص بندا، از روشنفکران محسوب می شود
بر پایه طبقه بندی های رایج از جریان های فکری، بی تردید بازرگان در زمره روشنفکران جای می گیرد. او هم بر اساس تعریف عام گرامشی و هم بر اساس تعریف خاص بندا، از روشنفکران محسوب می شود. از دیدگاه گرامشی روشنفکر کسی است که که جنبه غالب فعالیتش " فکری_ مغزی" باشد. از نظر بندا روشنفکر در مورد گروهی به کار می رود که با نگاهی نقادانه در پی یافتن کاستی ها و آسیب های ساختار قدرت حاکم هستند و هرگز با آن سر آشتی ندارند. بازرگان شخصیتی است که بر اساس هر دو معیار روشنفکر قلمداد می شود. 

مسئله مهم اما، سرشت و ویژگی های متمایز کننده روشنفکری بازرگان و ارزش و فایده ای است که میراث روشنفکری او برای نسل امروز دارد. در این راستا می توان به طرح دو پرسش مهم پرداخت: نخست این بازرگان نماینده چه سبکی از روشنفکری بود و با چه ویژگی های از دیگر روشنفکران زمانه اش ممتاز می شد؟ دوم این که سبک روشنفکری و نیز میراث برجای مانده از وی چه فایده و ارزشی برای جریان روشنفکری امروز جامعه ایران دارد؟ مقاله حاضر در پی پاسخ به این دو پرسش است. در این راستا توجه به فضای و سنت های فکری و نیز زمینه های اجتماعی سیاسی زمانه وی لازم به نظر می رسد. 

در پاسخ پرسش نخست می توان ادعا کرد : بازرگان روشنفکری کنش گر و اهل عمل بود، او نوعی روشنفکر عمومی بود که در حد فاصل و مرز نو اندیشی دینی و روشنفکری دینی قرار داشت. در موقعیتی میانه بین این دو جریان، او از یک سو با نگاهی قرآنی به بازسازی سنت اندیشی دینی اهتمام داشت و از سوی دیگر از یافته های علوم جدید بشری در تفسیر آموزه ها و ارزش های دین یاری می جست. به تعبیر آرنت، می پنداشت وظیفه او آن است که در مورد آنچه ما انجام می دهیم بیندیشد. او نوشتار خود را نوعی کنش دگرگون کننده می دانست. دگرگونی مورد نظر او هم اصلاح اندیشه دینی است و هم پرورش اخلاق و اصلاح رفتار و هم تحول فراگیر سیاسی.

 او همچنین از اندک روشنفکرانی بود که خود را به عرصه اندیشه محدود نکرد و در عرصه عمل سیاسی نیز به فعالیت پرداخت. به تعبیر ماکس وبر، او رسالت دانشمند و رجل سیاسی را ترکیب کرده بود. او نه صرفا دانشمند بود و نه تنها عمل گرا، بلکه هر دوی این ها بود. برجسته ترین کار او در این عرصه تاسیس نهضت آزادی است، که نشان دهنده توجه او به اهمیت اصلاح نهادی سیاست در کنار اصلاح اندیشه دینی و اصلاحات اجتماعی است. از این نظر می توان به این نتیجه گیری خطر کرد که او در رابطه امر دینی و امر سیاسی، به بعد نهادی دین نیز توجه داشت. بر این اساس او در ایجاد ارتباط بین نیروهای سنتی و نسل جدید ایرانیان تحصیل کرده و نیز نیروهای مذهبی و ملی گرا نقشی فعال داشت.
        
در پاسخ پرسش دوم نیز با نگاهی انتقادی می توان میراث روشنفکری بازرگان را به دو بخش تقسیم کرد. بخشی که ناظر به مسائل موقعیت مند زمانه است؛ مانند دیدگاه او در مورد رابطه علم و دین، که در پرتو یافته های کنونی، پذیرفتنی به نظر نمی رسند. بخشی دیگر که جنبه پایدار تری دارد و همچنان می تواند برای جریان روشنفکری دینی امروز الهام بخش و چه بسا راهگشا باشد. برای مثال قرآن گرایی، نگرش او به نهاد دین، رابطه دین و حوزه عمومی و جدایی نهاد دین از دولت، پاسخ گوی نیاز های زمان حاضر است. در حوزه عملی نیز اخلاق اصلاح طلبی و مقاومت بازرگان، کنش گری، جامع نگری نسبت به اصلاحات و کوشش برای پیوند نیروهای جدید و سنتی و در نهایت فعالیت حزبی در حوزه عمل سیاسی، می توانند الهام بخش جریان روشنفکری دینی باشد.


:
نظرات بازدیدکنندگان

نظر شما درباره این مطلب

     
جدیدترین

سلوک علمی آیت الله العظمی صانعی

حق انتقاد دینی از منظر قرآن و سنت

تحلیلی از ماهیت حکومت از منظر دینی(2)

تحلیلی از ماهیت حکومت از منظر دینی(1)

پیامدهای جدایی مردم از حکومت در کلمات امیر المومنین (ع)

رابطه حقوق و سلامت جامعه با تکیه بر نهج‌البلاغه

بازخوانی نظام کیفری شرعی در پرتو قاعده درء

استقلال عقل در رهایی از دوزخ؛ آری یا خیر

فقه موجود از اصل عدالت اجتماعی غافل است

علمای حوزوی و دانشگاهی «اخلاق در حوزه عمومی» را جدی بگیرند

پر بازدید

نگاهی به کتاب «خداباوری و دانشمندان غربی معاصر» نوشته دکتر مهدی گلشنی

تاریخمندی در نصوص دینی

سکولاریسم و سکولاریزاسیون

مهجوریت قرآن در جاهایی‌که باید شکوفاتر باشد، بیشتر است

مطهری وضرورت اصلاحات درحوزه فقاهت وروحانیت

انصاف و ادب گفت و گو در قرآن

تکفیرگرایی و داعش از نگاه سلفیان معاصر

سیزدهمین نشست علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

فقه سياسي شيعه و نقش دوگانه مصلحت