دوشنبه ۲۷ بهمن ۱۳۹۸  
۲۲ جمادی الثانی ۱۴۴۱  
Monday 17 Feb 2020  
۱۳۹۸/۲/۱۸    ۱۸:۴     بازدید:۲۶۴       کد مطلب:۲۳۶۵۱          ارسال این مطلب به دیگران

دین و دولت » تازه های اندیشه
انتشار کتاب آزادی سیاسی در اسلام: تأملی در آرای قاضی عبدالجبار و‌امام خمینی (ره) محمود شفیعی
اندیشه سیاسی در جهان اسلام اغلب به جای فلسفه و سیاست نامه، در قالب مباحث فقهی و کلامی تداوم یافته است

کتاب «آزادی سیاسی در اسلام: تأملی در آرای قاضی عبدالجبار و امام خمینی (ره)، تالیف جناب آقای دکتر محمود شفیعی، عضو هیأت علمی دپارتمان علوم سیاسی، توسط سازمان انتشارات دانشگاه مفید منتشر شد. در ادامه مقدمه نویسنده را ملاحظه می کنید

مقدمه 
اندیشه سیاسی در جهان اسلام اغلب به جای فلسفه و سیاست نامه، در قالب مباحث فقهی و کلامی تداوم یافته است. در این میان اندیشه سیاسی شیعه و معتزله، با صبغه عقلگرایی و پذیرش اصل مختار بودن انسان در کارهای خود، با اندیشه سیاسی جبرگرا، متعلق به دیگر نحله های اسلامی، مرزبندی نموده است. معطوف به نیازهای سیاسی مسلمانان در دنیای امروز، پرداختن به مقوله "آزادی سیاسی" از منظر دو متفکر بزرگ شیعه  و معتزله در بستر فقه و کلام به منظور درک و تعمیق فهم عمومی امتناعها و اقتضاهای درونی آزادی سیاسی موجود در اندیشه پیشینیان که سهم عمده ای در شیوهی اندیشیدن ما در وضعیت کنونی داشته اند، ضروری به نظر می رسد.
دو مقوله "عقل" و "اختیار" در بحثهای کلامی با تفسیرهای گوناگونی که از آنها به عمل آمده، جایگاه مهمی در اندیشهی سیاسی مسلمانان اشغال کرده و مبنای نظریههای سیاسی دیگر قرار گرفتهاند. اعتبار یا بی اعتباری عقل، در عرض یا در طول نقل، تاثیر مستقیم و غیر مستقیم در پذیرش یا رد آزادی انسان در تعیین سرنوشت اجتماعی خود برجای خواهد گذاشت. اعتقاد یا عدم اعتقاد به اختیار ذاتی انسان، ارتباط تنگاتنگی با گرایش به آزادی یا استبداد در عرصهی زندگی سیاسی خواهد داشت.

در نوشته حاضر، بنیادهای آزادی سیاسی به این دو مقوله ارجاع داده شده و تفسیرهای امام خمینی و قاضی عبدالجبار در بستر کلام و فقه شیعی و اعتزالی مورد توجه قرار گرفته اند. ادعای پژوهش این است که تفسیر شیعه از عقل در وجه کلامی-فقهی به گونه ای نیست که بتوان مبتنی بر آن به تاسیس نظامی مردم سالار که در آن آزادی سیاسی تحقق یابد، توفیق یافت. در میان شیعیان، فقیهان اصولیِ عقلگرا، با وجود اینکه عقل را یکی از منبع های چهار گانه شریعت در نظر گرفته اند، تفسیری به غایت کلی-انتزاعی از آن ارایه نموده اند و در نتیجه، در مقام عمل هیچگاه نمی توان از چنین عقلی در فهم احکام شریعت یا تامل مستقل از شریعت مرتبط با حوزه های سیاسی و اجتماعی بهره گرفت. در مقابل، عقل اعتزالی از آنچنان کارایی و استقلال برخوردار است که در سایه آن نیاز به شریعتِ منقول به مثابه یک ضرورت عقلی، برداشته میشود. انسان عاقل معتزلی قادر است مستقل از شریعت، مسئولیت اجتماعی خود را دریافت کرده و به صورت خود گردان به سامان دادن زندگی اجتماعی بپردازد. در عوض، در عرصه فقه و کلام شیعی مقولاتی چون: اصل "اباحه" در مقابل اصل "حظر" اعتزالی، ملاحظه "فهم عرفی-عقلانی" در استنباط احکام شریعت، اعتقاد به "خطاپذیری مجتهدان" توجه به اصل "مصلحت" در عمل اجتماعی و مقولات دیگری از این دست، می توانند زمینه مناسبی برای به جریان افتادن اراده متغیر بشری در عرصه بی انتهای تاریخ و جامعه، به وجود آورند. هم-چنین، توجه به این مقولات در حوزه سیاست می تواند به تحقق آزادی سیاسی یاری رساند. در مقابل، عموم معتزلی مذهبان بر این عقیده اند که انسان مدام درون مسئولیتهای عقلی پیشین قرار گرفته و اصل "محظور بودن" انسان در مقام عمل، امکان به کار گیریِ اراده آزاد بشر در زندگی سیاسی و اجتماعی را با مشکل جدی روبرو میسازد.

با طرح آزادی سیاسی متکی بر اصل "اباحه" می توان از مقولات متعدد فقهی چون "بیعت" "امربه معروف و نهی از منکر" و "مشورت"، تفسیرهای تازهای هماهنگ با حقوق اجتماعی تک تک مؤمنان، و بلکه همه شهروندان در یک جامعه دینی، در مقابل حاکمان و دیگر صاحبان اقتدار اجتماعی، ارایه نمود. در این چار چوب چنین مفاهیمی، بیانگر حق دخالت و مشارکت تک تک شهروندان جامعه دینی در امور اجتماعی است. مشورت وسیله ای برای رها شدن مؤمنان از استضعاف تاریخی- اجتماعی است. امر به معروف و نهی از منکر مستلزم داشتن شهروندانی بالغ و عاقل در جامعه است. در فرایند بیعت، بیعت کنندگان درون تعهدهای دو جانبه قرار گرفته و مسئولیت یک سویه و حقوق یک جانبه را به مسئولیتهای دو جانبه و حقوق طرفینیِ متقابل تبدیل خواهند نمود. بالاتر از این، آزادی سیاسی تا آن حد امکان گسترش خواهد یافت که در جامعه دینی حقوق، قوانین و مقررات مبتنی بر اراده های پسین، تنظییم کننده زندگی اجتماعی خواهد شد و شکوفایی دایمی و خرد خود-افزاینده را در پی خواهد داشت.

به نظر می آید ترکیبی از اندیشه شیعی امام خمینی و اعتزالی قاضی عبدالجبار در زدودن امتناع هایِ تحققِ آزادی سیاسی در ایران و بلکه جهان اسلام موثر خواهد بود. عقلگرایی اعتزالی که امکان تاسیس یک حکومت مبتنی بر خواست جامعهی دینی را تسهیل مینماید و به مردم اجازه می دهد حاکم خود انتخاب کرده را عزل نمایند و اباحهگرایی در شیعه که امکان تدوین قوانین و مقررات مبتنی بر ارادهی مردم و نیز نظارت دایمی بر اقدامات صاحبان قدرت را تجویز مینماید، می توانند زمینه ساز آزادی سیاسی فراگیر در تاسیس و تداوم نظامهای سیاسی گردند. این ترکیب زمانی ممکن خواهد بود که در فرایند گفتگوهای دایمی اندیشه دنیا کم نگری و غفلت از پیشرفت مادی در اندیشه شیعه را تعدیل نماییم و از این جهت نیز توجه به اندیشه سیاسی معتزله که اصالتی مستقل به لذایذ دنیوی دادهاند و آن را درون نظام توحیدی باز تفسیر نمودهاند، راه گشا خواهد بود. در واقع کتاب حاضر با توجه به چنین دغدغههایی، پاسخهای احتمالی و راهکارهای ممکن  را بررسی مینماید.

فصل اول کتاب با طرح مباحث مفهومی، واژگانی چون آزادی، معتزله، شیعه و عدلیه را از ابعاد مختلف فلسفی، اخلاقی، عرفانی، حقوقی و سیاسی، ژرف یابی مینماید. درهمین فصل شخصیت علمی-فرهنگی امام خمینی و قاضی عبدالجبار  معرفی شده اند.

فصل دوم به بررسی بنیادهای کلامیِ آزادی سیاسی در اندیشه شیعه و معتزله می پردازد و "عقل" و "اختیار" تکوینی بشر را به مثابه اساس آزادی سیاسیِ تشریعی مورد ملاحظه قرار می دهد. در این فصل به طور خاص دیدگاه امام خمینی و قاضی عبدالجبار در این زمینه مورد کنکاش قرار میگیرد.

فصل سوم نگرش شیعه و معتزله – با تاکید بر دیدگاه امام خمینی و قاضی عبدالجبار- به پدیده هایی چون "دین" و " دنیا" و تفسیرهای هر کدام از این مقولات را ترسیم مینماید.

فصل چهارم حدود آزادی سیاسی در اندیشه شیعه و معتزله را در قالب چهار مقوله " امامت" "بیعت" "مشورت" و "امر به معروف و نهی از منکر" بحث میکند و دیدگاه دو اندیشمند مذکور را در این زمینه ها جستجو می نماید.

فصل پنجم جمع بندی و نتیجه بحثهای فصلهای پیش گفته را در راستای اثبات فرضیهاصلی همراه با قید و قیودات لازم ارایه میدهد.
 


:
نظرات بازدیدکنندگان

نظر شما درباره این مطلب

     
جدیدترین

انسان معمولی بهترین سیاست‌گذار است نه انسان خیلی مهذب

در باب فلسفه و فلسفیدن حوزویان

نظریه ای که سنگ ‏بنای نظام جمهوری اسلامی شد

درس جاودانه فاطمه در برابر استبداد دینی

موظفیم حقوق شهروندی را برای همه طیف‌ها محترم شماریم

ظلم و ریاکاری برخی از مسلمانان را به حساب اسلام نگذارید/ در مقابل زورگویان بایستید و آنان را رسوا کنید

عسرت حضرت زهرا مبنای سیاست عمومی برای گرفتارکردن مردم نبود/ سادگی زندگی فاطمه در جهت عدالت و مساوات بود

جلسه نقد و بررسی «یهودیت از لابه‌لای متون» برگزار شد

تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام منتشر شد

اقتدار دین در پالایش جامعه از انحرافات اجتماعی

پر بازدید

نگاهی به کتاب «خداباوری و دانشمندان غربی معاصر» نوشته دکتر مهدی گلشنی

سکولاریسم و سکولاریزاسیون

مهجوریت قرآن در جاهایی‌که باید شکوفاتر باشد، بیشتر است

مطهری وضرورت اصلاحات درحوزه فقاهت وروحانیت

تاریخمندی در نصوص دینی

انصاف و ادب گفت و گو در قرآن

تکفیرگرایی و داعش از نگاه سلفیان معاصر

پلانتینگا و عقلانیت اعتقاد دینی

فقه سياسي شيعه و نقش دوگانه مصلحت